Կիբեռանվտանգության ժամանակակից մարտահրավերները

logo-eco

Զրույցին մասնակցում են ՀՀ ազգային անվտանգության խորհրդի վարչության պետ Լևոն Բաբայանցը, ՀՀ պաշտպանության նախարարության ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի պետ, քաղաքական գիտությունների դոկտոր, գեներալ-մայոր Հայկ Քոթանջյանը, ՀՀ տրանսպորտի և կապի փոխնախարար Անդրանիկ Ալեքսանյանը, ՅՈՒՆԻՔՈՄՓ ընկերության հիմնադիր տնօրեն Արմեն Բալդրյանը, մեդիա փորձագետ Սամվել Մարտիրոսյանը:

???????????????????????????????

Հովիկ Մուսայելյան-Կարևորելով այս թեման` մենք որոշեցինք հրավիրել այնպիսի մարդկանց, որոնցից յուրաքանչյուրդ այս ոլորտի հետ կապված կոնկրետ ու շատ կարևոր օղակ եք ներկայացնում:
Ճիշտն ասած` ենթադրում եմ, որ նմանատիպ տարբեր հանդիպումներ, քննարկումներ տեղի են ունենում տարբեր մակարդակներում և օղակներում, պարոն Մարտիրոսյանին ենք հաճախ եթերում տեսնում տեղեկատվական անվտանգությունից խոսելիս: Բայց ինձ մոտ այն տպավորությունն է, որ այս խնդրի վերաբերյա համակարգված մոտեցում չկա: Մենք էլ հեռու չենք ոլորտից, բայց, միևնույն է, զգացողությունն այդպիսին է, կարծես թե սիրողական, հանգիստ մոտեցում կա,և ով էլ այս կամ այն չափով տեղեկացված կամ մասնակից է պրոբլեմին, այն մակարդակով, որ` դե, լավ թեմա է, հետաքրքիր է: Ինտերնետում լիքը նյութեր կան, մարդիկ կարդում, իրազեկվում են, կարծում են, թե ամեն ինչ իմացան: Մի խոսքով, թվացյալ` լուրջ գործ է արվում, բայց կարծես թե մենք քողարկվում ենք այդ կարծիքի տակ: Թվում է, թե ժողովուրդը անհանգստանալու ոչինչ չունի, ամեն ինչ վերահսկվում է, բայց, այնուամենայնիվ, կոնկրետ ես անհանգստություն ունեմ, որ դա այդպես չէ, և որ մենք այնքան էլ լուրջ մոտեցում չունենք այս խնդրի ու նրանից սպասվող լուրջ հետևանքների հանդեպ: Մասնավոր բիզնեսի ներկայացուցիչներով խնդրով մտահոգ զրույցներ ենք ունենում, հանդիպել ենք նաև պարոն Քոթանջյանի մոտ: Օրինակ, օրերս կառավարությունից կիբեռանվտանգության վերաբերյալ փաստաթուղթ ենք ստացել, որը անհետաքրքիր ու հոգնեցուցիչ փաստաթուղթ է: Դա նույնպես ամրապնդեց այն կարծիքն ու մտահոգությունը, որ պետությունը կիբեռանվտանգության առումով լրջագույն կառույցներ ստեղծելու կարիք ունի: Ի՞նչ ռեսուրսներ կան, ինչո՞վ կարող է մասնավոր հատվածը օգնել պետությանը: Ինովացիոն միջավայրը վերջիվերջո մասնավոր սեկտորում է: Իրական գիտությունը, իրական ինովացիան մասնավորի մոտ է, և, եթե պետությունը այս հարցով համագործակցության մեջ չմտնի մասնավորի հետ, պարզապես արդյունքի չի հասնի:
Սամվել Մարտիրոսյան-Ինձ թվում է և հասարակությունը, և պետությունը այս առումով իսկապես խնդիր ունեն: Հարցն այն է, որ մեզանում ինչ որ ոլորտում քանի դեռ լուրջ խնդիրներ, իսկ այս դեպքում հնարավոր է նաև` քանի դեռ վտանգ չի գրանցվել, չի հասկացվում հարցի կարևորությունը: Կիբեռանվտանգության մասին խոսվում է միայն այն ժամանակ, երբ հարձակումներ են լինում կայքերի վրա և ջարդում են դրանք, հետո էլ մեր կողմն է պատասխան հարված տալիս: Այսինքն, մարդիկ քանի դեռ փող չեն կորցրել, և չեն սկսել աղմկել, լուրջ քայլեր չեն ձեռնարկվում: Ավելին, կան բազմաթիվ օրինակներ, երբ կայքերից տեղեկատվություն է գողացվում, և այդ մասին տերն անգամ չի իմանում: Մենք օրինակներ ունենք, դրանք անգամ առնչվում են հայտնի ընկերությունների հետ, որոնց մասին նույնիսկ հրապարակավ խոսվել է: Կարծես թե հարցը կլրջանա միայն այն ժամանակ, երբ որևէ մի կողմը մեծ գումարների կորուստ կունենա, ու վերջապես պետությունից կպահանջի լուրջ քայլեր ձեռնարկել այդ ուղղությամբ: Այսօրվա վիճակով մենք դա դեռևս չունենք:

Արմեն Բալդրյան- Շարունակեմ հարցադրումը և հիշեցնեմ, որ ամենատարբեր համակարգերում արդեն կիբեռհարձակումների տարափ կա, կորուստներ կան, իսկ դա ցույց է տալիս, որ հարցի լրջությունը գիտակցված չէ: Չնայած գումար կամ կարևոր տեղեկատվություն են կորցնում` աղմուկ չկա: Հասարակությունը դեռևս էլեկտրոնային կյանքին պատրաստ չէ, այն սաղմնային վիճակում է: Սակայն արագորեն շարունակվում է էլեկտրոնային աշխարհի մուտքը հասարակություն, այսօր ունենք էլեկտրոնային փաստաթղթեր,նույնականացման քարտեր,կենսաբանական տվյալներով անձնագրեր, սակայն նույն այդ հասարակությանը չենք պատրաստում դրան: Շատ կարևոր է, որ մարդիկ իմանան դրանից ճիշտ օգտվելու ձևը, կարողանան պաշտպանել ինֆորմացիան, իմանան, թե ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկեն հարձակման ենթարկվելու դեպքում: Հրամայական անհրաժեշտություն է քաղաքացիներին այս ամենը սովորեցնելը: Ավելին, շուտով էլեկտրոնային հասարակության շարքերը համալրելու են թոշակառուները, պատկերացնո՞ւմ եք ինչպիսի փորձություն է դա լինելու նրանց համար: Պատրաստվում են կենսաթոշակային բարեփոխումներ, արդյոք նրանք կարողանալո՞ւ են իրենց կենսաթոշակային ֆոնդից օգտվել էլեկտրոնային եղանակով: Սա շատ լուրջ հարց է,լուրջ մարտահրավեր է կենսաթոշակային տարիքի մարդկանց էլեկտրոնային աշխարհում գործող օրենքներին սովորեցնելը: Սերունդների մտածելակերպի տարբերության, նոր տեխնոլոգիաների անհասանելի լինելու իրողության հետ գործ ունենք, մինչդեռ տարրական գրագիտությունն այստեղ քիչ կօգնի, հարկավոր է շատ ավելին: Ահա կիբեռանվտանգության ամենասովորական, առօրյա վիճակ:
Հայկ Քոթանջյան- Մեր ինստիտուտի կապերը տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի հետ առնչվում է մեր ինստիտուտի կերպավորման գործընթացին: Մենք համագործակցում ենք նաև ամերիկյան մասնագետների հետ:  Երբ ես իմ ամերիկյան ստաժավորումն  ավարտեցի, որտեղ գտնվում էի որպես հրավիրված առաջատար պրոֆեսոր, ՀՀ նախագահի և պաշտպանության նախարարի հանձնարարությամբ ռազմավարական վերլուծությունների ինստիտուտի կերպավորման նախագիծը որպես դոկտորական աշխատանք ներկայացրի: Ես կարող եմ վկայել, թե որքան կարևոր տեղ է գրավում այսօր քննարկվող խնդիրը  ամերիկյան համապատասխան միջավայրում: Դոկտորական թեզիս խոհրդատուները ամերիկյան մասնագետներ էին: Եվ, ընդհանրապես, ամերիկյան մոդելը շատ հետաքրքիր ու արդյունավետ գործող մեխանիզմ է: Նրանց մոտ անվտանգության հարցերը համախմբում են պաշտոնատար բոլոր օղակները: Սակայն, այնտեղ գործող մոդելը պարզապես ընդօրինակել չէր կարելի, որքան էլ այն լավ ուսումնասիրել էի: Եվ իմ խորհրդատուների հետ մենք մշակեցինք մեր տարածաշրջանին հարմար անվտանգության մեխանիզմ:
Ինձ համար հետաքրքիր էր տեսնել, թե Հարվարդի համալսարանում մշակված էքզեքյութիվ կուրսի հարստացման ինչ գերակայություններ պետք է ընտրվեն, որովհետև մենք չէինք կարող այդ համալսարանի ամբողջ համակարգը ընդօրինակել, որովհետև առաքելությունները, գերակայությունները, ռեսուրսները և գործունեական տիրույթները շատ տարբեր են անվտանգային առումներով, և այնտեղ խոհրդակցելուց հետո եկանք այն եզրակացության, որ մեզ համար քիչ թե շատ մշակված տիրույթից բացի` դա տարածաշրջանային միջազգային անվտանգության հետազոտությունների տիրույթն է, պետք է նաև վերցնել ռազմաարդյունաբերականը, դրա մեջ նաև կիբեռ անվտանգությունը, ներգրավված ռեսուրսների մենեջմենթը, և, երրորդը` ռազմավարական քաղաքական ֆորումն է, որն օգտվում է ռազմավարական խաղերի մեթոդաբանությունից, և  մի կողմից քաղաքականության մշակողներին,  ռազմական վերլուծաբաններին, մյուս կողմից` պրակտիկ աշխատողներին միավորում է սիներգիկ միջավայրի մեջ, և ամենահրատապ պրոբլեմները քննարկվում են այն մարդկանց միջոցով, ովքեր որ նախորդ փուլերում մասնակից են եղել այդ գնահատումների և որոշումների ընդունմանը: Այսինքն, նրանք իշխանություններին մատուցում են ինովացիոն  պրոդուկտներ քաղաքական և ռազմավարական պորտֆելի մեջ: Ես եղա բոլոր հիմնական քոլեջներում և հետազոտական կենտրոններում: Նրանց մոդելի իմաստն այն է, որ ուսումնական պրոցեսն ու հետազոտական պրոցեսը մեկը մյուսին լրացնող մի համակարգ են իրենցից ներկայացնում, այսինքն, դասախոսությունները կարդում են ոչ թե հրավիրված դասախոսներ, այլ հետազոտողներն են, որոնք իրենց պրոդուկտները փորձաքննում են մասնագիտական միջավայրում, որից հետո արդեն փորձաքննված, որակված պրոդուկտները տեղափոխում են լսարան: Իսկ լսարանն այնպիսի մարդկանցից է բաղկացած, որոնք նույն մակարդակի որակավորումն ունեն, ինչ պրոֆեսորները, ուղղակի նրանց գիտելիքը ավելի հատվածային է, իսկ պրոֆեսորինը` սիստեմավորված է, սիներգիկ վիճակի բերված, և, այդպիսով,  միասնական ուժերով մի նոր կարգի ու որակի պրոդուկտ է մշակվում: Դա նաև արվում է համալսարանում գործող  Ինֆորմացիոն ռեսուրսների կառավարման միջազգային քոլեջում, որտեղ զբաղվում էին տեղեկատվական խնդիրների ամբողջ համակարգով, այդ թվում` կիբեռանվտանգությամբ: Խոսքը գնում է այն մասին, որ ովքեր որ այնտեղ սովորում են` նրանք բարձրագույն օղակի ապագա ղեկավարներն են: Այսինքն, հիմա արդեն հինգերորդ  տարին է կիբեռանվտանգության  համակարգը ինստիտուցիոնալ կերպավորում ունի, և համապատասխան գերատեսչություններում նշանակված պաշտոնյաների հետ արդեն աշխատում են այստեղի շրջանավարտները: Օրինակ, Պենտագոնում ավագ ինֆորմացիոն պաշտոնյան նախարարի տեղակալի մակարդակի մասնագետ է: Այսինքն, սա մի միջավայր է, որտեղ պատրաստվում են մարդիկ, ովքեր որ միասնական ուժերով, երբ որ արդեն շրջանավարտ են,  ցանցային համագործակցության մեջ են, և, փաստորեն, մտավոր մասնագիտական այս ներուժը երկրի քաղաքական ներուժն է, իսկ այս միջավայրը տեղեկատվական տիրույթում  քաղաքականությունը մշակող ընկերակցություն է: Պետությունը, ունենալով ընդհանուր դոկտրինալ հիմունքներ, ունի մարդիկ, ովքեր քաղաքականության մշակմամբ իրացնում են իր գերակայությունները:  Եվ արդեն և ոչ պետական, և նաև պետական կառույցների համար ստեղծվում է մի համասեռ միջավայր, որը որ պաշտպանական առանցքի շուրջ է  ձևավորվել, հետազոտությունների  և կրթական պրոցեսի ընթացքում: Շրջանավարտները, օրինակ, Հայաստանում ԱՄՆ-ի նախորդ դեսպան Մաշա Յովանովիչը, և կարևորագույն համակարգերում ընդգրկված այլոք, առաջ են քաշվում, որովհետև ավարտել են Ազգային պաշտպանական համալսարանը: Նա դիվանագետ է դարձել նաև համալսարանի ռազմական քոլեջն ավարտելով: Այսինքն, նրանք լայնահայաց, աշխարհաճանաչ կարգի ու մակարդակի մարդիկ են, ովքեր հասկանում են տվյալ պետության ինչ լինելը, նրա դինամիկայի գերակայություններն ու հնարավոր փուլերը, կարող են մշակել քաղաքականություն և պլանավորել, այսինքն` ռազմավարական պլանավորում իրագործել համապատասխան գերակայությունների շրջանակներում, փուլերով, ռեսուրսների հաշվարկմամբ, որպեսզի պետական և ոչ պետական կառույցները կարողանան համալիր ու համասեռ ձևով իրենց շահերն առաջ տանել և զարգացնել այս տիրույթը: Ես եղել եմ նաև Իսրայելում, անցյալ տարի վերապատրաստվեցի ազգային անվտանգության ծրագրով, դա շատ խիտ, ինտենսիվ ծրագիր էր, որի գործնական մասը մի քանի համապատասխան կազմակերպությունների հետ ծանոթանալու հնարավորություն ուներ, եղա երկու կազմակերպություններում, որոնք երկուսն էլ իրենց համագործակցության շրջանակներում Ադրբեջանին վաճառում են իրենց պրոդուկտները: Խոսքը գնում է անօդաչու սարքերի մասին, իհարկե,ցույց չտվեցին, պետք էլ չէր առաջին գծի պրոդուկտներին ծանոթանալ, բայց ընդհանուր բնույթի ծանոթությունների հնարավորություն մեզ տվեցին: Ինչով են իսրայելցիները շահագրգռված, իրենց գաղտնիքը չբացահայտելով` նորույթի տեսակետից արդեն երկրորդ սերնդի արտադրանքը վաճառելով` ընդլայնում են իրենց ազդեցության ոլորտը: Եվ այնտեղ ինձ ցույց տվեցին, թե ինչպիսի հնարավորություններ կան: Մի խոսքով, երկու նախարարներով, մեր ակադեմիական կոնսուլտանտ պրոֆեսորի հետ, իրենց հետ համագործակցելով մշակվել են նախասևագրերը, հիմա սիլովեսը ստացել ու նայել ենք, օրերս նախարարության կոլեգիայում ռազմակրթական ռեֆորմն էր քննարկվում, ես զեկուցողներից մեկն էի, հաստատվեց, որ այս ծրագիրը գերակայությունների մեջ է ընդգրկված, իմ երկու վերապատրաստվող ասպիրանտները, մեկը Թավսի համալսարանում, մյուսը` Կահիրեում,  վերապատրաստվում են, մեկը վերադարձել է: Անվտանգության և պաշտպանության միջազգային քոլեջում է մեկը,  ես ինքս էլ այդ քոլեջն եմ ավարտել, և իմ աշխատած նույն գրասենյակում է նա, որի խնդիրը քաղաքականության և տեխնոլոգիաների կամրջումն է: Ինչն է հետաքրքիր` որ պետական և ոչ պետական տիրույթները ներգրավված են իրենց չափերի և հնարավորությունների  խաչման մեջ: Այս երկու ասպիրանտների շնորհիվ մենք արդեն մասնագետներ ունենք, հիմա պիտի կարողանանք հասցնել, որ սա իսկապես հեռահար կարևորություն ունեցող և  պետական նշանակության հարց է: Իհարկե, հաքերային հարձակումները մեծ վտանգ են ներկայացնում, հատկապես, եթե կառավարման էլեկտրոնացումը դառնում է համակարգային, և մենք էլ արդեն խոսում ենք անգամ բանկերին սպառնացող և այնտեղից գողացվող ինֆորմացիայի մասին, իհարկե, եթե դա մեծ համակարգերին հասնի, կարող է մեծ վտանգ ունենալ նաև պաշտպանական համակարգի համար:

Բայց սա այնպիսի խնդիր է, որ ամենաբարձր, առաջին մակարդակի որոշումների կայացման հարց է: Հատվածային միջավայրերում զբաղված մարդիկ, ովքեր այս կամ այն չափով լուսավորվում են ու կարծում են, թե ինչ-որ բան գիտեն, բնավ ոչ, սա նրանց խնդիրը չէ, այս ոլորտը նման բաներ չի մարսում, դա պիտի արվի տեխնոլոգիական, ինստիտուցիոնալ կազմակերպական առումով, դա պիտի արվի քաղաքականության մակարդակով: Երբ դա արվի բարձր կարգի համակարգված ձևով, մեր երկիրը կշահի և առնվազն հետ չի մնա: Կոնկրետ Ադրբեջանում նոր սերունդ է մեծացել, ովքեր ինտենսիվ կերպով օգտվում են Թուրքիայի, Իսրայելի մասնագիտական աջակցությունից, նաև իսլամական աշխարհի աջակցությունից, և արդեն բավական լուրջ սպառնալիք են:
Անդրանիկ Ալեքսանյան-Ես ուզում եմ խնդիրն ընդհանրացնել և այն դիտարկել մասնավոր և պետական կտրվածքների համադրությամբ: Առաջինը, ինձ թվում է մեր երկրում ճիշտ չի գնահատված ինֆորմացիայի արժեքը: Այն չի համարվում թանկ ապրանք, այլ համարվում է էժանագին ապրանք: Եթե կհիշեք` Արմենթելի ողջ բազան բոլորի մոտ կար: Եթե մեկը մյուսից ինչ որ բան է ուզում իմանալ, կիմանա, ասում են` ինչ է եղել որ…Այսինքն, սկսած ծննդատան մակարդակից, որտեղ երեխա է ծնվում, վերջացրած պաշտոնական համակարգը` ինֆորմացիան պետք է տեր ունենա: Հիմա տեր, իրականում, մեզ մոտ շատերն են իրենց զգում, բայց ոչ ոք պատասխան չի տալիս ինֆորմացիայի համար: Բիզնես կազմակերպություններն իրենց համար են, պետական համակարգում` ամեն մեկն իր համար, կիսապետականն իր համար, այսինքն` չկա կենտրոնացված մեկ ցանց, որտեղ դրված սերվերը հարյուր տոկոսանոց ապահովվածության երաշխիք ունի: Այդ Տերը դեռ չկա: Մյուս կողմից` մենք չենք գնահատում այդ ինֆորմացիայի բովանդակությունը կամ` եթե գողանան, ինչ պետք է անել: Հիմա զուտ կիբեռանվտանգության խնդրից ելնելով, կարծես թե մեր երկրում դա այնքան էլ հստակ չեն պատկերացնում: Արդեն կիբեռզորքեր կան, մի հիսուն լավ պատրաստված մասնագետներ են հավաքում, սպասում են մինչև աշխարհն ամբողջությամբ ցանցով ծածկվի և ցանկացած հանձնարարություն նրանք կարող են կատարել: Հիմա մտնում են մարդու կայքը, ինֆորմացիան տանում են, մարդը չի էլ իմանում, իմանում է այն ժամանակ, երբ պրոբլեմ է ունենում: Բայց մյուս մակարդակն արդեն անվտանգության մեկ այլ պահանջ է առաջադրում: Ինչ է պետք անել: Ես կարծում եմ, պետք է հստակեցվի, թե տեղեկատվական տեխնոլոգիան ինչ է նշանակում, և ինչ պատասխանատվություն է կրում նրանով զբաղվողը: Իհարկե, եթե համեմատելու լինենք մի տասը տարի առաջվա հետ, ապա անշուշտ առաջընթաց կա, բայց եթե քսան տարի հետո ավելի լավը լինենք, եթե այսպես առաջ գնանք` մենք, միևնույն է, հետ ենք լինելու: Մենք ունենք ամենաթանկ բանը` մարդկային ռեսուրսը, ինչպես ճիշտ օգտագործենք այդ ռեսուրսը, որպեսզի կիբեռանվտանգության հարցը լուծենք: Պետք է հաշվարկել, թե քանի կազմակերպություն ունենք, այդչափ մասնագետներ պատրաստենք և պլանավորենք մեր աշխատանքը: Այսինքն, ենթադրենք հազար կազմակերպություն է, հասկանալի լեզվով ասած` պետք է այդչափ ՙպահակ՚ ունենալ այդ ռեսուրսների պահպանության համար: Մենք շարքայիններ ունենք, գեներալ չունենք, լավագույն դեպքում` եֆրեյտոր են, այն էլ` մի քանի տեղ են աշխատում, եթե մի աշխատատեղում մի խնդիր է առաջանում, դե լավ, վաղը կգամ, կսարքեմ… Հետո` չկա ծրագիր: Գոնե առաջին արգելափակոցը պիտի ստեղծենք, այսինքն` առաջին սահմանը, որ ժամանակ ունենանք շարունակության վրա մտածելու: Իհարկե, ֆինանսական խնդիր գոյություն ունի, բայց, ինձ թվում է, դա հեշտ է լուծել, մնում է կոնցեպտուալ, հստակ քաղաքականություն կիրառել, որոշել` ով է ինֆորմացիայի անվտանգության համար պատասխանատու, ով է ցանցային անվտանգության համար պատասխանատու, ով է այդ ցանցում եղած բովանդակության համար պատասխանատու: Այդ խնդիրները պետք է հստակեցվեն…
Հ.Մ.-Ո՞ւմ կողմից…

Ա.Ա.-Երևի` պետության, որովհետև եթե մեկը ցանց է կառուցում, նա պիտի ամրագրված պարտադիր պարտավորություններ ունենա:Օրինակ, վերջերս ես մի տեղ հարցրեցի` շանթարգելիչ ունե՞ք, հարցնում է` դա ինչ է…Երբ բացատրեցի, ապա նաև գծագրում ցույց տվեցի, որ պարտավոր է տեղադրել, ասաց` դա թանկ է, ինձ պետք չի: Բա որ կայծակը տվեց, կփչանա: Պատասխանում է` ոչինչ, նորը կառնենք: Խնդիրն այն է, որ կան հստակ պայմաններ, եթե ցանց է պատրաստվում, անպայման պիտի հողանցում լինի, բայց հիմնարկներում, շատ կազմակերպություններում հողանցումը չկա: Սա անթույլատրելի պիտի լինի: Մյուս կողմից` լավ, ցանցը կառուցեցին, օրենքի պահանջներից ելնելով` հայտարարում են համակարգիչների գնման մրցույթ, որպես կանոն` հաղթում է ամենացածր գին առաջարկողը: Ոչ մեկը չի նայում, թեինչ է էժան համակարգիչը: Օրենքը ամրագրել է մրցույթի պայմանը: Երբ հարց ես տալիս անվտանգության մասին, օրենքն է ցույց տալիս…Պետական համակարգի կամ կարևոր ինֆորմացիա ունեցող մասնավոր ընկերության համար նման ձևով չպիտի կատարվի համակարգիչների ձեռքբերումը և ցանցի ստեղծումը: Մյուս կողմից, պարտադիր պայմաններ պիտի հաստատվեն և ցանցը կառուցելու ընթացքում վերահսկվեն, մասնագետը համապատասխան դպրոց անցած լինի, որ դրանք կատարվեն, ոչ թե սպասենք սխաներ թույլ տան ու գնանք պատժենք: Սա մեզ համար կլինի առաջին քայլը, հետո նոր պլանավորված ուսումնասիրություն կնախապատրաստվի խնդրի վրա: Որևէ ինստիտուտում պաշտպանության և անվտանգության համակարգերի հետ միասին ընտրենք կադրերին ու նրանց պատրաստենք այնպես, ինչպես այլ կարևորագույն մասնագետներին ենք պատրաստում: Ինֆորմացիայի գինն իմանալ է պետք: Ինչ է նշանակում կիբեռանվտանգություն, որովհետև, օրինակ, այսօր աշխարհում ամենաեկամտաբեր ոլորտը ցանցերում խաղեր խաղալն է: Բանկերում տեսականորեն հարցը լուծված է, այնտեղ մեխանիզմը մշակված է, երբ գողություն է կատարվում, նրանք գիտեն ինչ անել` հետևից գնում են, բանկում փողը վիրտուալ հարստություն է, այն կարող է չհասնել գողացողին, բայց եթե անհատական տվյալները տարան, չես հասցնի կանխել ու հետ բերել: Սակայն վտանգների մասին չիմանալով` այլ տիրույթներ են մտնում: Խայտառակության հասնող օրինակներ ունենք: Մոդա էր` աշխատողներին ընդունում էին ըստ ծանոթների: Այդ ժամանակներն անցել են: Լուրջ մասնագետների ժամանակներն են եկել: Կարծում եմ, սկզբում պետք է ցանցային բոլոր ադմինիստատորներին գույքագրման ենթարկել, բոլոր նրանց, ովքեր պատասխանատվություն ունեն` ինչ ուզեմ-անեմ-ով չի: Անգամ մասնավորում չի կարելի թույլ տալ ինչ ուզենան անեն: Օրինակ, հյուրանոցը. մարդը գալիս է, գրանցվում են անձնական տվյալները, մեկ այլ տեղ կրկին անհատական տվյալներ են պահանջում, շուտով այնքան տվյալ ենք խցկելու ցանց, որ տակից դուրս չենք գալու: Սկսած կինոյի տոմս ծախողից, վերջացրած նոտարից, որ մարդու անհատական տվյալ է գրել` պատասխանատու է: Այս հարցը պետք է կանոնակարգվի: Պետք է գնալ և սովորել,ձեռք բերել միջազգային փորձ:
Սամվել Մարտիրոսյան-Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը առանց մեզ հարցնելու մեր բոլորիս անհատական տվյալները դրել է իր ցանցում: Եվ դա օրենքով ամրագրված է:
Ա.Ա.-Մեկույոթ միլիոն մարդու տվյալ դրված է, բաց, թափանցիկ: Նախկինում պետք է մեկին կաշառեին, հիսուն-հարյուր միլիոն փող տային, որ որևէ մեկի տվյալները իր համար գողանային, մինչդեռ մենք ինքներս այդ ամենը դրել ենք ցանցում, ու հիմա ինչ իմանաս` ում ձեռքն է դա ընկել: Իրականում, մենք այդ տվյալների գինը իջեցրինք, հասցրինք այն իմ ասած էժանագին ապրանքին: Բայց դա անթույլատրելի է, և երբ վաղը դա մեզ համար ապրելու պրոբլեմ դառնա, հենց մեզ պիտի մեղադրեն, թե ինչու չենք զգուշացրել: Մեր չմտածելու պատճառն է, ինչ որ մեկը անհասկանալի օրենք է գրում, մենք հո անտեղյակ այդ մեկի պատճառով մեզ չե՞նք տանելու վտանգավոր ճանապարհով: Ահա թե ինչու եմ ասում` ամեն ապրանք պետք է տեր ունենա, ամեն խնդիր պիտի լուծում և լուծող ունենա: Պետք է հստակեցվի մարդու շահը, երկրի շահը, անհատի շահը: Հաստատ ընտրացուցակի հետ միասին` բոլորիս անհատական տվյալները տարել են, և որևէ մեկը պատասխանատու չի այդ կոպիտ ու վտանգավոր սխալի համար…
Ս.Մ.-Ես ինքս այդ տվյալները մուտք եմ արել իմ համակարգիչ, մտածելով, գուցե ինչ որ մի օր պետք գա:

Լևոն Բաբայանց- Ես կփորձեմ փոխել մեր երկրում կիբեռանվտանգության իրավիճակի վերաբերյալ մինորային կարծիքը: Մասնավորապես` կներկայացնեմ, թե պետությունն ինչ քայլեր է անում այդ ոլորտում: Որպես կարևոր ուղղություն, կարելի է նշել, որ այսօր Հայաստանում ձևավորված է իրավական ու հայեցակարգային դաշտ, որը ներառում է 17 իրավական ակտեր, 18 վավերացված միջազգային պայմանագրեր, քրեական օրենսգրքում առկա է հատուկ կիբեռհանցագործություններին վերաբերող 24-րդ գլուխը: Իդեպ, քրեական օրենսգրքի որոշ հոդվածներում կատարվել են փոփոխություններ` համաձայն «Կիբեռհանցագործությունների մասինե Եվրոպական կոնվենցիայի դրյութների, որը 2006թ-ին վավերացվել է Հայաստանի կողմից:
Ինչ վերաբերվում է կիբեռանվտագությանն առնչվող հայեցակարգային դաշտին, տեղեկացնեմ, որ 2009թ-ին ՀՀ Նախագահի կարգադրությամբ հաստատվել է «Հայաստանի Հանրապետության տեղեկատվական անվտանգության հայեցակարգըե, իսկ 2010թ-ին ՀՀ կառավարության որոշմամբ ընդունվել է «Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրոնային հասարակության ձևավորման հայեցակարգըե: 2012թ-ին հաստատվել է նաև Հայաստանի Հանրապետությունում ահաբեկչության դեմ պայքարի ազգային ռազմավարությունը, որում ներառված են կիբեռահաբեկչության դեմ պայքարի միջոցառումներ:
Հարկ եմ համարում նշել նաև, որ Հայաստանի կողմից տեղայնացվել են տեղեկատվական անվտանգության միջազգային “ԻՍՕ 27000” դասի մի շարք ստանդարտներ, որոնք արդեն ստացել են կիրառություն և պարտադիր պայման են կարևոր կազմակերպությունների համար:
Հաշվի առնելով, որ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում կատարվող հանցագործություններն ունեն անդրազգային տարածում, այդ ուղղությամբ Հայաստանն ակտիվորեն իրականացնում և զարգացնում է համագործակցությունը միջազգային կառույցների, մասնավորապես` ՄԱԿ-ի, Եվրամիության, ՆԱՏՕ-ի և ՀԱՊԿ-ի հետ:
Հովիկ Մուսայելյան- Այս զրույցի ընթացքում շատ կարևոր միտք արծարծեցինք, որ եթե մեզանում թվայնացման, էլեկտրոնային կառավարման դաշտը կայանա, մենք ավելի խոցելի ենք լինելու: Հաշվի առնելով, որ մեր երկրում կան տրանսնացիոնալ` վերազգային ընկերություններ, լոկալ զարգացած ինովացիոն տեղեկատվական կենտրոններ ունենք, որոնցից յուրաքանչյուրն իր անվտանգության համակարգն ունի, այնուամենայնիվ, կիբեռանվտանգության խնդիրը գնալով ավելանալու է, որովհետև տեղեկատվական հաղորդակցության շրջանակը մեծանալու է: Լավ զարգացած կենտրոններ ունենք, բայց այն պահին, երբ այդ կենտրոնները կդառնան պետական բաղադրիչների մասնիկ, ռիսկերն ավելանալու են: Մեր ոլորտում նախաձեռնությունները մշտապես եկել են ներքևից` տեղեկատվական տեխնոլոգիաները զարգացել են, տարածաշրջանում առաջատար դիրքեր են գրավել: Բայց, մյուս կողմից, եթե պետությունը մի կողմ քաշվի, համարի, որ նոր տեխնոլոգիաները առանց իր մասնակցության էլ մտնում են երկիր, հանգստանա, որ դրանով նաև արտագաղթի խնդիրներ են լուծվում և այլն` ռիսկերի, վտանգների առումով բավական անպաշտպան կլինենք: Պարոն Բաբայանց, բավական փաստաթղթեր նշեցիք, բայց որքանով են դրանք գործում, որովհետև ճյուղը շատ արագ է զարգանում, եթե ամեն օր այդ փաստաթղթերը չվերանայվեն, դրանք արագ կհնանան: Միկրոէլեկտրոնիկայի ոլորտում հանրապետությունում բավական զարգացում ունենք, բայց անվտանգության հարցերը այլ են: Եթե այդ խնդրով բոլոր ոլորտները առանձին-առանձին, ամեն մեկն իր համար է զբաղվելու, անպայման լուրջ խնդիրներ կունենանք: Մեր հարևանները ջարդել, փշրելու, հակերային հարձակումների միջոցով են ուզում հաջողություն ունենալ: Բայց մեզ պետք է Պաշտպանական Զսպաշապիկ ստեղծել, անվտանգության հարցերով զբաղվող բոլոր ոլորտները պիտի միանան:
Անդրանիկ Ալեքսանյան-Երբ օդանավակայան ես կառուցում, անվտանգության հարցերով զբաղվող ենթակառուցվածքներ են գործում, և բոլորը գիտեն, որ իրենց պիտի զննեն, պայուսակները պիտի ստուգեն, այսինքն` անվտանգության կանոններ կան մշակված, որոնց ենթարկվում են բոլորը: Հաքերները խաղի կանոններ ունեն: Հիմա, եթե թուրքերը հարձակման խնդիր են դրել և ուղղությունը դեպի մեզ են որոշել` կսովորեն և կհարձակվեն: Դրա համար հասարակությանը անպայման պետք է սովորեցնել ցանցից ճիշտ օգտվելու կանոնները` գաղտնաբառերը ճիշտ դնել և այլն: Հենց միայն այս կարգը մտցնելով` կհաջողվի բավական դժվարացնել հաքերների գործը: Կանոններ պիտի մշակել, և դրանք կատարել, այնպես, ինչպես օդանավակայում գիտեն, որ իրենց ստուգելու են: Թանկարժեք ծրագրեր ես դնում, ուրեմն պիտի նաև համապատասխան ծախս արվի այն պաշտպանելու համար: Չի կարելի սա անտեսել: Այն պիտի պարտադրել:
Ա.Բ.-Քանի որ ասում ես պահակներ չունենք`այս տիպի պահակներն էլ պիտի կրթված լինեն:
Ա.Ա.-Մարդիկ կարճ ժամանակում առաջադիմել են: Հիմա դասական անվտանգության խնդրի առաջ ենք կանգնած: Պիտի որոշենք` ով է պահակը, նրան ինչ պիտի սովորեցնենք, պետությունը պիտի պատասխանատուներին ընտրի և ներդրում կատարի այս խնդիրը կարգավորելու վրա: Պետք է դրսից մասնագետներ հրավիրել և կադրեր պատրաստել: Խոսքը վերաբերում է լավագույն մասնագետներին, միջազգային մակարդակի: Եթե գրագետ հաքեր ես, քո համակարգը ապահով կլինի:
Ս.Մ.-Պետությունը չի կարող համապատասխան աշխատավարձ առաջարկել այդ մասնագետներին, բարձրակարգ մասնագետներ ունենք, որոնք երևալ ու հայտնի լինել չեն ուզում, մինչդեռ նրանք շատ պիտանի կարող են լինել պետությանը: Մարդկանց հետապնդում են, նրանց վրա կեղտ են բռնում, և նրանք հեռանում են երկրից: Նման մարդիկ վախենում են հայտնի լինելուց, իսկ արտասահմանում նրանց տիպի մասնագետների ծառայություններից օգտվել կարողանում են պետական ամենակարևոր ոլորտներում:
Լ.Բ.- Մեկ տարի առաջ տեղեկատվական անվտանգության հանձնաժողովի անդամների միջև կատարվեց հարցում կիբեռտարածությունում սպառնալիքների ու մարտահրավերների նոր դրսևորումների, ինչպես նաև դրանց դեմ հակազդման նոր եղանակների մշակման անրաժեշտության վերաբերյալ: Անդամների կողմից ստացվեցին առաջարկություններ, որոնք մշակվեցին և որպես արդիական ու առաջնային խնդիրները ընդգծվեցին հետևյալները` իրականացնել ՏՏ ոլորտը կարգավորող օրենսդրական և նորմատիվային դաշտի բարելավում, մշակել որակյալ կադրերի պատրաստման ռազմավարություն, հստակեցնել նոր սպառնալիքների և մարտահրավերների հանդեպ պետության մոտեցումները:
Հայկ Քոթանջյան-Ես ձեր ուշադրությունը հրավիրում եմ նրան, որ Ամերիկայում պետական ապարատը չի, որ քաղաքականություն է մշակում: Այնտեղ մասնագետները և որոշում ընդունողները համագործակցում են, և դրա համար ունեն համապատասխան մեթոդաբանություն և գործիքներ, ահա թե ինչու նրանց որոշումները խելոք են լինում, կոմպետենտ, աշխատունակ: Մեզ մոտ գերակշռում է ապարատային մտածողությունը, դա արդյունավետ չի: Այնտեղ մշակույթն է ուրիշ: Այն ինստիտուտը, որտեղ ես մշակել եմ մեր ինստիտուտի կերպափոխման նախագիծը, նրա ղեկավարը հիմա Պենտագոնի տեղակալներից մեկն է, որոշ ժամանակ հետո նա կվերադառնա որևէ մեկ այլ հետազոտական կառույց: Այսինքն, այնտեղ ղեկավարներն ունեն հետազոտական մեծ փորձ, բարձր որակավորում, մի կողմից` գիտելիքը զարգացնելու, մյուս կողմից` գիտելիքը օգտագործելու, և այս երկու գործոնների համագործակցությամբ է, որ քաղաքականություն է մշակվում և կադրեր են պատրաստվում: Քաղաքականության մշակման հին ստալինյան ապարատային համակարգը արդյունավետ չի:
Ս.Մ.-Բախտներս բերել է, որ Ադրբեջանում նույնպես ապարատային մտածողություն է և ավելի շատ…

Արմեն Բալդրյան- Մի շատ մեծ պրոբլեմ կա այստեղ, Ամերիկայում կադրերի փոխանակումը մեծ հիմքերի վրա է դրված, որովհետև և պետականում, և մասնավորում աշխատավարձերը համադրելի են: Մեզ մոտ մասնավոր հատվածից աշխատողը պետական համակարգ չի գնա հենց աշխատավարձի պատճառով:
Ս.Մ.-Իսկ այս ոլորտի մասնագետները նաև իրենց վտանգված են զգում ապագայի առումով:
Ա.Բ.-Ինձ համար անսպասելի բացահայտել եմ, որ անվտանգության համակարգերում շատ լավ երիտասարդ մասնագետներ կան, բայց նրանց թիվը պետք է ավելացնել, համալսարաններում պիտի հատուկ բաժիններ բացել:
Հ.Մ.-Իսկ ինչո՞ւ համալսարաններում, թող պաշտպանական համակարգերում վերապատրաստեն նրանց:
Ա.Բ.-Պոլիտեխնիկումում դա սովորեցնում են, բայց անբավարար մակարդակով:
Ա.Ա.-Եթե գեներալները տեսնեն, որ պաշտպանական համակարգերում մեկ երկու վիրուս գցելով ավելի մեծ հաջողության կհասնեն, չեն հասկանա, նրանց իմացած կռիվը ուրիշ կռիվ է, երկու մտածելակերպի բախում է
Ա.Բ.-Լուրերով ցույց են տալիս, թե ինչպես Ամերիկան և Չինաստանը պայքարի մեջ են մտել մասնավորի շահերի պաշտպանության համար: Մեզ մոտ ամեն մեկը առանձին է զբաղվում իր հարցերով: 

Լ.Բ.- Հայաստանի համար արդիական և կարևոր խնդիր է հանդիսանում պետականամետ մտածելակերպը, որպես քաղաքական մշակույթի հիմնական բաղադրիչ: Լսեցինք պարոն Քոթանջյանի խոսքը, թե ինչպես ԱՄՆ-ի մասնագետները պետական սեկտորից դեպի ոչ պետական ուղեղային կենտրոններ տեղափոխվելիս չեն փոխում իրենց պետականամետ մտածելակերպը: Ցավոք սրտի, այսօր Հայաստանի համար մեծ խնդիր է այդպիսի կադրային ռոտացիայի մեխանիզմների և որակյալ կադրային ռեզերվների ձևավորումը:

Ա.Բ.-Եթե բուհերը նվազագույն պահանջով ապահովեն կադրերի պատրաստման հարցը, ապա մնացած խնդիրները իրենց վրա կվերցնեն համապատասխան կազմակերպություները:
Հ.Ք.-Իսրայելում այդպես է: Պրեզիդենտ են պատրաստում, պաշտպանության նախարարություն են պատրաստում հենց ռազմական համակարգում:
Անդրանիկ Ալեքսանյան-Հայերը իրենց կապիտալը դնում են իրենց երեխաների մեջ, եթե մեզ մոտ գրագետ մարդկանց թիվը շատ լինի` լավ կապրենք, կռիվ չի լինի, մեր ներդրումը պիտի մարդկային գործոնի վրա անենք;
Հ.Ք.-Ամերիկան ջահելների երկիր է: Այն կենտրոնում, որտեղ ես վերապատրաստվում էի, մինչև քառասուն տարեկան գիտությունների թեկանծուներ են, բայց դրա հետ մեկտեղ իրենք հատ-հատ ընտրում են Ջոն Քերիներ: Եթե մարդու մեջ դա տեսնում են, տարիք չեն հարցնում, անգամ յոթանասուն տարեկան Պարետային վերցնում են և Պենտագոնի ղեկավար նշանակում, որովհետև նրանք այն մարդիկ են, ովքեր պատրաստված են միջավայրը համակարգային կարգով ղեկավարելու հմտությանը:
Արմեն Բալդրյան-Գուցե մասնավոր սեկտորով հավաքվենք և անվտանգության հարցով ամբիո՞ն բացենք:
Հ.Մ.-Կարևորն այն է, որ մենք համակարծիք ենք, որ հարցը լուրջ է, կարևոր է նաև, որ մենք հանգեցինք կրթությանը:
Սամվել Մարտիրոսյան-Կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք` ոլորտը զարգանում է կրթությամբ և ինքնակրթությամբ, այսինքն` այն պիտի եփվի, մինչդեռ բոլորն ինքնամեկուսացված են, շփումների մշակույթ չկա, չի ձևավորվել, զարգացումն ինքնաբուխ է եղել: Բայց, օրինակ, երբ Սաֆարովին հանձնեցին, այնպիսի մի շարժում սկսվեց, որովհետև ստիմուլ կար, մոտիվացիա կար, և միանգամից պարզվեց, որ բավական լավ ուժեր ունենք: Պիտի հավաքվենք, կոնֆերանսներ անենք, դա նույնպես ոգևորիչ է: Բայց նրանք վախ ունեն ուշադրության կենտրոնում հայտնվելուց, այս ոլորտը տրվել է անվտանգության համակարգին, և նրանց ուժերը օգտագործել չի լինում, լավ կլիներ ոլորտը տրվեր բանակին և փորձեին ճիշտ օգտագործել :
Հովիկ Մուսայելյան.-Եթե դեմ չեք` եկեք շարունակենք այս զրույցը: Լավ է, որ մենք հասանք կրթության հարցին: Հաջորդ հանդիպմանը մասնավոր սեկտոր-պետություն համագործակցությանն անդրադառնանք: Ռալֆ Յիրիկյանի հետ Եվրոպական ակադեմիայում կապի համակարգում միկրոէլեկտրոնիկայի ուսուցում ենք զարգացնում: Հիմա պատրաստվում ենք Արցախի համալսարանում ամբիոն բացել:Սրանք օրինակներ են, որոնք պետք է բազմացնել, օգնել պետությանը:

 Սկզբնաղբյուր՝ Էկոնոմիկա ամսագիր, 1(23) 2013

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s