Մինչ մենք սկսենք Բայրաքթար սարքել,հակառակորդն ավելի հզոր զենք կունենա.թռիչք է պետք

Հովիկ Մուսայելյան՝ ծնվել է 1958 թվականին Երևանում, 1975 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանին կից Ֆիզիկամաթեմատիկական դպրոցը, իսկ 1980-ին Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ Կատարելագործվել է Մոսկվայում՝ Բուրդենկոյի անվան ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, ինչպես նաև ԱՄՆ Սթենֆորդի համալսարանում։ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու է։ Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է 1980 թվականին Էջմիածնի շինարարական կազմակերպություններում, աշխատել է նաև Հայաստանի փոխվարչապետի օգնական և Երևանի քաղաքապետարանի արտաքին կապերի վարչության պետ։ 1998-2003 թվականներին ղեկավարում էր «Լեդա Սիսթեմս» Ամերիկյան ընկերությունը, իսկ 2004 թվականից առ այսօր «Սինոփսիս Արմենիա» ընկերության տնօրենն է։

Շնորհակալություն Հովիկ, մեր այսօրվա հաղորդմանը մասնակցելու համար։ Թույլ տվեք ուղիղ հարցնել՝ մենք այս երեսուն տարվա ընթացքում մշակե՞լ ենք ռազմավարություն, թե ինչպես պետք է զարգանա մեր տեխնիկական գիտությունը, որպեսզի նպաստի մեր տնտեսությանը և անվտանգությանը

– Շատ կարևոր հարց եք բարձրացնում։ Մենք երեսուն տարի խոսում ենք տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման մասին, ավելի ճիշտ՝ բարձր տեխնոլոգիաների, որը մեր պետության անվտանգության, տնտեսության, ինչպես նաև արդյունաբերության զարգացման հիմնական երաշխքին է։ Մի շատ կարևոր հանգամանք կա, որը կարծում եմ, լիովին դիտարկված չէ․ դա այն է, որ եթե երկիրը չունի սեփական միկրոէլեկտրոնային արդյունաբերություն, ապա այդ երկիրը չի կարող այդ երաշխիքներն ունենալ, չի կարող հայեցակարգեր մշակել և հասնել տնտեսական զարգացման հաջողության։

Այսպիսի մի դրվագ եմ հիշում, երբ Դեն Սիաո Պինը Չինաստանի վարչապետ է դառնում, հիշո՞ւմ եք ինչ իրավիճակ էր չբարեփոխված Չինաստանում, և առաջին հանդիպումը ճապոնացի պաշտոնյաների, ձեռներեցների հետ էր։ Նա հարց է բարձրացնում, թե ինչից սկսել, և իրեն ասում են միկրոէլեկտրոնիկայից, հետո նոր կարելի է խոսել մյուս ոլորտների մասին, և սա շատ կարևոր է, որովհետև ունենալ սեփական միկրոէլեկտրոնիկա, դա նշանակում է կախված չլինել այլ երկրներից և՛ ռազմարդյունաբերության տեսանկյունից, և՛ տնտեսության զարգացման առումով։ Ցավոք, Խորհրդային միության փլուզումից հետո այն լավ ավանդույթներն և առաքելությունը, որն ունեինք Հայաստանում, կորցրեցինք ուղղակի․ փոշիացավ։ Մենք մի հզոր կայսրությունում էինք ապրում, որտեղ բաժանված էին դերերը։ Հայաստանի դերը հիմնականում միկրոէլեկտրոնային արդյունաբերությունն էր, և այս ոլորտում քսան հազար որակյալ աշխատողներ կային։

-Այսինքն՝  Խորհրդային միությունը խաղադրույք էր դնում Հայաստանում այսպիսի ոլորտների վրա։

– Այնպես չէ, որ Խորհրդային միությունը Հայաստանին ավելի շատ էր սիրում, քան այլ հանրապետություններին, ուղղակի իրենք, գնահատելով ռեսուրսները, կրթական, գիտական ներուժը տարբեր հանրապետություններում, այդ միսիան դրել էին մեզ վրա։ Եթե չեմ սխալվում, Խորհրդային միության ռազմարդյունաբերության այն կոմպոնենտները, որոնք հիմնականում հավաքվում էին մի տեղ տարբեր հանրապետություններում, մոտավորապես հիսուն տոկոսը Հայաստանում էին արտադրվում։

 -Լավ, ի՞նչ ենք արել այս երեսուն տարվա ընթացքում բացի շուրջպարից։

-Երեսուն տարվա ընթացքում մենք ունեցանք հաղթանակներ։ Եկեք այստեղից սկսենք, որ այդ երեսուն տարիները սկսվում էին հաղթանակներով։ Մենք ոգևորված էինք շատ, և համաձայն եմ Ձեզ հետ, դրանից հետո շուրջպարեր, կենացներ։ Իսկ այս վերջին իրադարձություններից հետո ակնհայտ էր, որ մեր հակառակորդները, մեր թշնամիները քնած չէին, պատրաստվում էին, գույքագրումներ էին անում և լուրջ հետազոտական աշխատանքներ են արել և հարմար պահն են գտել։

-Քսանվեց տարի նրանք պատրաստվե՞լ են
։

-Իհարկե, քսանվեց տարի նրանք պատրաստվել են, սեփական արտադրություն են դրել, գնել են, տարբեր տեսակի զենքեր։ Եվ, մենք բոլորս համոզված էինք, որ ինչ-ինչ, բայց մեր հակաօդային պաշտպանությունը բավական հուսալի է։ Եվ դա երաշխիք էր տալիս մտածելու, որ հայրենասիրական մղումներով մեր զինվորի մարտունակության շնորհիվ մենք կարող ենք պահել ստատուս քվոն, կամ նոր հաղթանակներ գրանցել, և դրա ապացույցն էին նախկինում նաև քառօրյա պատերազմը, դրանից առաջ էլի իրադարձություններ կային։ Բայց այն, ինչը տեղի ունեցավ քառասունչորսօրյա պատերազմից հետո, այն ցույց տվեց այն ամենը, որտեղ, որ իրականում գտնվում ենք, տեխնոլոգիական ոլորտում մեր զբաղեցրած տեղը ցույց տվեց։


-Այդտեղից էի ուզում շարունակել տեմպի հարց կա, ինչ-որ մի տեղ գտնվում ենք, և ինչ-որ մի տեղ գտնվում է հակառակորդը։ Որպես օրինակ, կենտրոնանանք Բայրաքթար կամ թռչող սարքեր ստեղծելու վրա։ Մենք հինգ տարի նվիրում ենք դրան, տանջվում ենք ստեղծում ենք, բայց այս ընթացքում թշնամին նույնպես կանգնած չէ, նա կբարձրանա ավելի բարձր մակարդակի վրա, ենթադրում եմ։ Առաջանցիկ տեմպերի խնդիրն ինչպե՞ս կարելի է լուծել։  

-Բոլոր երկրներն էլ ունեն ռազմարդյունաբերությունը զարգացնելու երեք ճանապարհ։ Առաջինը՝ եթե դու ապավինում ես միայն քո սեփական արտադրությանը, երկրորդը՝ եթե միայն գնում ես զինատեսակները և երրորդը՝ հիբրիդային տեսակը, երբ և՛ գնում ես, և՛ ունես տարբեր զենքերի սեփական արտադրություն։ Ես կարծում եմ, որ մեզ համար, իհարկե, երրորդ ճանապարհն է ուղին, որովհետև մենք չենք կարող այդքանը գնել, որովհետև այդքան ռեսուրս չունենք, դա լրջագույն ֆինանսների հետ է կապված։ Կամ մեզ պետք է նվիրեն մեր բարեկամները մեղմ ասած, կամ մենք պետք է այնքան ֆինանսական և մարդկային ռեսուրս ունենանք, որպեսզի կարողանանք մեր արտադրությունը հիմնել։ Մենք չենք կարող նաև միայն արտադրել, որովհետև այդ ներուժն էլ չունենք։ Իրականում, մենք ունենք շատ լավ մասնագետներ, երբ խոսքը գնում է միկրոէլեկտրոնիկայի մասին։ Վերազգային ամենալրջագույն կազմակերպությունները, որոնք միկրոէլեկտրոնային կիսահաղորդչային սխեմաների նախագծմամբ են զբաղվում, Հայաստանում ունեն իրենց ներկայությունը, բայց պատվիրատուները, ցավոք, Հայաստանից չեն, ո՛չ մեր պետությունն է, ո՛չ էլ այլ ընկերություններ են, խոսքը գնում է գերժամանակակից ամենավերջին տեխնոլոգիաների մասին։ Եթե առաջիկա քսան տարիների ընթացքում նման պատվիրատուներ մեր երկրում հայտնվեն, ես ուրախ կլինեմ։

-Եթե էլի  բայրաքթարը պայմանական օրինակ վերցնենք, Հայաստանում կա մոտ վաթսուն ընկերություն, որն արտադրում է թռչող սարքեր և ենթադրենք, որ պետությունը որոշում է  նրանցից մեկին առանձնացնել և հնարավորություն տալ, որ նրանք ռազմարդյունաբերական մակարդակով աշխատեն։ Ի՞նչ  չափանիշներով պետք է առաջնորդվի պետությունը, և արդյո՞ք ընդհանրապես այդպիսի խնդիր կա։

-Տեսեք, անօդաչու թռչող սարքն անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման է, որովհետև եթե դու ունես այդ հարձակողական անօդաչու թռչող սարքերն ի չիք դարձնելու համակարգեր, այդպիսով ապահովում ես քո հակաօդային պաշտպանության միջոցները։ Դու պետք է ունենաս նաև հարձակողական անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք կարող են տարբեր տեսակի խնդիրներ լուծել։ Իմ մտահոգությունն այն է, որ եթե մենք մինչև այսօր չունենք գերժամանակակից անօդաչու թռչող սարքեր, և եթե այսօր ենք սկսում, կամ երեկ ենք սկսել, ապա այդ  հինգ տարիների ընթացքում բողոքում ենք։ Հակառակորդները կարող են այլ տեխնոլոգիաների մշակմամբ զբաղվել կամ գնել գերժամանակակից կոնկրետ տիեզերական տեխնոլոգիաներ, որոնք ուղղակի վերևից ի չիք են դարձնում անօդչու սարքերի այդ ամբողջ համակարգը։ Այդ դեպքում ինչ է դուրս գալիս, մենք այս հինգ տարիների ընթացքում ինչո՞վ ենք զբաղվել։ Կլինեն զեկույցներ, որ մենք արել ենք սա, արել ենք նա, որ մենք ստեղծել ենք մրցունակ անօդաչու թռչող սարքեր, բայց հետո մարտի դաշտում, կպարզվի, որ դրանք այնքան էլ արդյունավետ չեն, որովհետև չեզոքացվում են հակառակորդի կողմից:

-Դուք առաջարկում եք այս փուլից թռչել և հասնել միանգամից հաջորդ փուլ։ Ի՞նչ անել։

-Գիտեք, առաջարկողներ շատ կան մեր երկրում ընդհանրապես ամեն ինչի հետ կապված, իսկ ռազմարդյունաբերությունը շատ նուրբ օրգան է։ Ես կուզենայի, որ ռազմարդյունաբերության մասին խոսեին հիմնականում կոմպետենտ մարդիկ։ Ես դրա նեղ մասնագետը չեմ, ես ուղղակի այդ ոլորտի մեջ լինելով, նաև միկրոէլեկտրոնային ինդուստրիայի կիզակետում լինելով, ինչ-որ բաներ եմ տեսնում։ Ես կուզենայի, որ մենք ճիշտ գույքագրում կարողանանք վերջապես անել, թե ինչ տենդենցներ կան, ինչ հարձակողական բնույթի գերժամանակակից զենքեր կան և գույքագրենք նաև մեր ռեսուրսները՝ և՛ գիտական ռեսուրսը, և՛ տեխնիկական, և՛ ինժեներական։


-Այնուամենայնիվ ուզում էի ճշտել, որևէ պատվեր, Դուք ասում եք պատվիրատու։ Պետությունը պատվիրատու կարո՞ղ է լինել։ Մասնավոր ընկերությունները չեմ կարծում, որ Հայաստանյան այդպիսի ընկերություններ լինեն, որոնք իրենց արտադրանքի համար այդպիսի բարդ բաներ կպատվիրեն։ Պետությունը կարո՞ղ է պատվիրատու լինել, և եթե պատվիրատու է, ապա ինչպես նա որոշի, թե ումից պատվիրել։

-Դժվար հարց եք շոշափում։ Գնումների մասին այդ օրենսդրությունը նորմալ չի կարող աշխատել, որովհետև սա երկրի համար առաջին խնդիրն է։ Երկրի ռազմարդյունաբերությունը, մեր պաշտպանական համակարգը, անվտանգությունը։ Ես կարծում եմ, որ կա այդ հանձնաժողովը, որը որոշում է, թե կոնկրետ որոնք են առաջնահերթությունները, բայց արդյո՞ք այդ հանձնաժողովն ունի իրավասություն ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու, ես չգիտեմ։

-Հայաստան-սփյուռք, այդպիսի համաժողովներ կային, հիշո՞ւմ եք։ Գալիս էին ֆուրշետներ, քեֆեր, կենացներ, Գառնի, Գեղարդ, մենք եղբայր ենք, միասնական ենք և այլն, եկան, գնացին։ Այդ աշխատելաոճը, իմ կարծիքով, սխալ էր։ Իսկ ո՞րն է ճիշտը։

-Այն ժամանակ կային Հայաստան-սփյուռք համաժողովներ։ Դուք հիմնականում բնութագրեցիք։ Երկար տարիներ է դա չկա․ ո՞րն է լավ, որ կար, թե՞ որ չկա։ Դրա համար պետք է պատմական էքսկուրս անել, հասկանալ, որ մարդիկ կազմակերպում էին Հայաստան-սփյուռք համաժողովները, իրենք պետք է ասեին, թե դրանից ի՞նչ է շահել Հայաստանը։ Ենթադրում եմ, որ ինչ-որ բաներ շահել է, որովհետև մարդիկ եկել, հավաքվել են։ Վերջապես պետք է հարթակներ լինեն, որտեղ մարդիկ կարողանան հավաքվել, հանդիպել, խոսել, քննարկումներ անել։ Ուղղակի ես կարծում եմ, որ կազմակերպություններն այնքան քաղաքականացված են եղել, որ գիտեք ինչ խանդ կա այդ կուսակցությունների, քաղաքական կազմակերպությունների միջև։ Բավական է, որ մեկին առաջին շարքում չնստեցնես, արդեն խնդիր է։ Անձամբ ես եմ ականատես եղել նման բաների, երբ որ դուրս են գալիս դահլիճից և կազմակերպիչներին վրդովված ասում են, թե ինչու են ոմանք նստած առջևում, իսկ իրենք՝ երկրորդ շարքում։  Եթե մենք պետք է այդպես կառուցենք երկիր, եթե մեր մայր հայրենիքի հզորացումը այդ կրիտերիաներով պետք է լինի, ոչինչ չի ստացվի դրանից։

-Խոսքը, Հովիկ, ոչ թե քաղաքականացված սփյուռքի մասին է, այլ  մասնագետների, այ որ ասում եք ինժեներներ, քիմիկոսներ, ֆիզիկոսներ, ՏՏ մասնագետներ, արհեստական ինտելեկտի մասնագետներ, մենք ունենք այդպիսի հարյուրավոր մասնագետներ սփյուռքում, ովքեր պատրաստ են մեզ օգնել։ Ինչո՞ւ այնպես չենք անում, որ  նրանք մեզ օգնեն։

-Ինչ-որ բաներ արվում են։ Սփյուռքում այս վերջին տարիներին երկու անգամ Սիլիկոնային հովտում հենց «Սինոփսիս»-ի տարածքում Երվանդը Զորիան կազմակերպեց նման հանդիպումներ մոտ երկու հարյուր, երկու հարյուր հիսուն սփյուռքի մեր հայրենակիցներից շատերը մասնակցում էին։ Բայց ինչո՞ւ այդպես գլոբալ առումով չի ստացվում համագործակցություն, ես կարծում եմ, կարևոր է այն գիտակցումը, որ հայրենիքն իրենց կարիքն ունի։ Դա երկուստեք պետք է լինի։

-Դա մեզնի՞ց է գալիս, թե՞ իրենցից։

-Իրենցից էլ է գալիս, իհարկե։ Մենք էլ պետք է հասկանանք, թե այդ մարդիկ ինչով կարող են մեզ օգնել։ Մենք էլ չէ՞ պետք է նախաձեռնող լինենք։ Ասենք՝ գիտեք ինչ, մենք ուզում ենք այս ստրատեգիական, գիտահետազոտական կենտրոնները ստեղծենք, մտածում ենք այս ճանապարհով գնալ, դուք ի՞նչ կարծիքի եք։ Եթե նորմալ կարծիքի եք, եկեք միասին հասկանանք, թե դուք ինչ կարող եք անել, մենք ինչ կարող ենք անել։ Այստեղ երկխոսություն է պետք, այստեղ չկա այդ երկխոսությունը

-Որքան էլ, որ սփյուռքային մասնագետները կարևոր լինեն, և այստեղ մենք թերանում ենք, ինչպես որ որոշեցինք, բայց վճռորոշ նշանակություն ունեն նաև, իհարկե, այն կադրերը, որոնք  Հայաստանում են պատրաստվում։ Արդյո՞ք մեր կրթական համակարգը համապատասխանում  է այն բոլոր մարտահրավերներին, որոնց մենք համապատասխանում ենք։ Երիտասարդները ձգտո՞ւմ են ինժեներ, ֆիզիկոս, կամ քիմիկոս դառնալ։

-Ես կարծում եմ, որ ժամանակները հիմա այնպիսին են, որ կա այդ համոզմունքը։ Ես մի քանի տարի առաջ տարբեր հարցազրույցների ժամանակ ցավով եմ ասել, որ չկա այն համոզմունքը, որ գիտելիք ստանալու հիմնական շարժառիթն ապագայում բարեկեցիկ կյանքով ապրելն է։ Ցավոք, դա չկար, հիմա զգում եմ, որ դա կա։ Աշխարհը շատ արագ փոխվում է, և այս տարիների ընթացքում պատանիները և երիտասարդները իրենք էլ են տեսնում, որ միայն գիտելիքի շնորհիվ իրենք կարող են հաջողության հասնել, եթե մեր տաղանդավոր պատանիները հետաքրքրված լինեն, դիմեն այդ մասնագիտություններով, լուրջ մրցակցային դաշտ ստեղծվի, ակնհայտ է, որ մենք լուրջ հաջողություններ ենք ունենալու։

-Հեռավար ուսուցումը, եթե նույնիսկ համավարակը մի կողմ դնենք, կրթության կարևոր ուղղություններից մեկն է, բայց նույնն է,  ինչ-որ առկա ուսուցումը՝ նույն դասախոսությունները, նույն սեմինարները, ձևի մեջ փոփոխություն չկա։ Մինչդեռ ինչո՞ւ ես պետք է դասախոսություն կարդամ քառասուն րոպե, գուցե տասնհինգ րոպե տեսադաս եմ անում, որը բավարար է, իսկ մնացածն ինտերակտիվ շփում է տարբեր հարթակներով, հիմա շատ են այդ միջազգային հարթակները։ Ինչպե՞ ս եք տեսնում հեռավար ուսուցման հեռանկարները, և արդյո՞ք դա հեռանկարային է։

-Տարիներ առաջ, երբ որ հեռավար ուսուցման մասին նոր սկսեցին խոսել, սկեպտիցիզմը շատ էր, որ ի՞նչ իմաստ ունի անել այդ հեռավար ուսուցումները, եթե դու նույն քաղաքում ես։ Ուրիշ բան է, եթե այլ երկրից ես ծրագրերին ուզում ծանոթանալ, կամ այլ համալսարանների թրեյնինգային ծրագրեր ես անցնում, բայց այն կրիզիսային իրավիճակները, որոնք մենք ունեցանք կոնկրետ համավարակի հետ կապված ամբողջ աշխարհում լուրջ փոփոխություններ տեղի ունեցան այդ առումով և եթե հեռավար ուսուցման զարգացումները չլինեին, մենք շատ լուրջ խնդիրների առաջ կկանգնեինք և՛ դպրոցներում, և՛ համալսարաններում, բայց շփվելով մեր ուսանողների և դասախոսներից շատերի հետ, ես ինքս էլ դասավանդում եմ մագիստրոսներին, եկել եմ այն եզրակացության, որ մարդիկ ուղղակի կարոտում են այդ անմիջական շփումները՝ և՛ դասախոսները՝ ուսանողներին, և՛ ուսանողները՝ դասախոսներին։ Բայց կարծում եմ, որ մոտակա տարիներին այդ առումով լրջագույն փոփոխություններ են լինելու։ Որ ասում եք տասնհինգ րոպե քառասունհինգ րոպեի փոխարեն, միգուցե հինգ րոպե է դրա համար անհրաժեշտ, որովհետև այնքան արագ է ամեն ինչ փոխվում, որ ուղղակի զարմանալի է արհեստական բանականության բաղադրիչների կիրառումն ուղղակի ֆանտաստիկ հնարավորություններ է ստեղծում։

-Եթե ես երեք տարի այստեղ մնալով 3 տարի շարունակ լսում եմ Սթենֆորդի համալսարանի լավագույն դասախոսությունները, կատարում եմ հանձնարարությունները և այլն, ես լավ ինժեներ կդառնա՞մ Հայաստանին պիտանի, թե՞ այնուամենայնիվ ես պետք է մասնագետների հետ այսպես առկա շփվեմ։

-Ես հինգ տարի սովորել եմ Պոլիտեխնիկական համալսարանում․ երեք տարի Մոսկվայում սովորել եմ ասպիրանտուրայում, պաշտպանել եմ թեկնածուականը՝ տեխնիկական գիտությունների թեկնածու եմ։ Երկու շաբաթով մասնակցել եմ Սթենֆորդի բարձրագույն կառավարման դասընթացներին։ Հիմա մի բան կասեմ, շատերին միգուցե դա դուր չի գա, բայց այդպես է։ Այդ երկու շաբաթվա ընթացքում, ես ավելի շատ հմտություններ եմ ձեռք բերել, քան այդ ութ տարում, երբ սովորել եմ երեք տարի ասպիրանտուրայում և հինգ տարի համալսարանում։

-Հետևաբար, եթե ընդհանրացնենք, ավելի կարևոր երեք, հինգ կամ ութ տարվա դիպլոմը կամ երկու շաբաթվա վկայականը։ Եվ գուցե գործատուն, այլևս այդ հինգ  տարվա դիպլոմը չպահանջի իր աշխատողներից։

-Վաղուց արդեն շատ ՏՏ ընկերություններում դիպլոմ չեն հարցնում։ Շատ կարևոր հարց եք բարձրացնում։ Ես որպես գործատու եմ դա ասում․ կան ընկերություններ, որոնք աշխատանքի են ընդունում ռեզյումեներով։ Ես անցած օրը շատ հետաքրքիր մի բան էի կարդում, որ ծրագրավորողների մոտ ութսուն տոկոսն ինքնուս են, իրենք բուհեր չեն ավարտել։ Միգուցե շատ որակյալ չեն, բայց ծրագրավորման կուրսերի են հաճախել և ինքնուս են, դիպլոմ չունեն։ Ես զարմացել էի, որ կան շատ ընկերություններ, որոնք սոց ցանցերով նայում են այդ մարդկանց անցած ճանապարհը։ Սոց ցանցերում մարդն ինչ ասես կարող է տեղադրել, իր զգացմունքները, ֆոտոներ, իսկ սովորական հանդիպումների ժամանակ, նա չի սկսի զգայական ինչ-որ բաներ ասել, պատմել ինչ-որ դրվագներ իր կյանքից, բայց կան միամիտ մարդիկ, ովքեր տեղադրում են սոցիալական էջերի հղումները, իսկ  գործատուն դա նայում է, և ասում է այս մարդն ինձ համար լուրջ թեկնածու չէ։

-Այսինքն՝ դիպլոմը պետք չէ՞ այլևս։

-Եթե մարդը գալիս է հարցազրույցի և ինքը պատրաստ է, ինքնուս սովորել է կամ չի ավարտել այդ համալսարանը։

-Եթե դիպլոմը պետք չէ, համալսարանն էլ պետք չէ։

-Ոչ, այդպես չէ, որովհետև այդ դիպլոմը ստանալու համար համալսարանների դերին մեզ մոտ մի քիչ տրիվիալ են նայում։ Համալսարանը գիտահետազոտական, կրթական լուրջ օջախ է։ Տեսեք այսօր Չիկագոյի համալսարանն աշխարհում ամենաբարձր ռեյտինգն ունեցող համալսարաններից մեկն է։ Անցյալ տարի ամենաբարձրն էր։ Այսօր, երբ Միացյալ նահանգներում կարևոր  ֆինանսա-տնտեսական հարց է ծագում, ասում են Չիկագոյի խումբն ինչ է ասում։ Իսկ Չիկագոյի խումբն այդ համալսարանի դասախոսներն են, որոնցից շատերը նաև Նոբելյան մրցանակակիրներ են։ Երբ որ ասում ենք համալսարան մենք խոսում ենք լրջագույն գիտահետազոտական, կրթական կենտրոնի մասին, այլ ոչ թե դիպլոմ տվող համալսարանների մասին։ Եթե խոսքը գնում է միայն դիպլոմ տվող համալսարանների մասին, այո, Դուք ճիշտ եք, բայց այնքան էլ այդպես չէ։

-Մենք արդեն մոտեցանք մեջբերման մեր բաժնին։  Ես ներկայացնում եմ մեջբերումը, Դուք  մեկնաբանում եք այն։ Այսօր մենք ներկայացնում ենք հատված ռուսաստանցի տնտեսագետ Անդրեյ Շարոնովի հետ հարցազրույցից, և թեման դարձյալ կրթությունն է։

Մեջբերում՝

– Հիմա գիտնականներն աշխատում են այն ինտերֆեյսի վրա, որ ուղղակիորեն միացնելու է մարդու ուղեղը համակարգչի տեղեկատվական բազայի հետ, և մենք կխուսափենք ստեղնաշարի վրա ինչ-որ բաներ հավաքելուց, չենք կարդա տեղեկություններն աչքերով, կօգտագործենք ինչ-որ մի այլ միջոց։ Կարծում եմ մենք շատ արագ կդառնանք կիբորդներ, որոնք հնարավորություն կունենան մարդ-մեքենա շփման մի նոր տեսակի, ուղղակի բեռնելու ենք տեղեկությունները։ Իմաստով կփոխվի երևի կրթության բնույթը, որովհետև պայմանականորեն ասած՝ Դուք կազատվեք ինֆորմացիայի հսկայական զանգված սովորելու անհրաժեշտությունից։

– Եվ այսպես, տնտեսագետն ասում է, որ մոտ ապագայում մարդիկ գիտելիքներ ստանալու համար կարդալ, տեսնել, լսել, այլևս դրանց անհրաժեշտությունը չկա, առանց դրանց ստանալու են գիտելիքները, և մարդկանց միացնելու են անհրաժեշտ աղբյուրն ուղիղ նրանց ուղեղի մեջ։ Դա բնականաբար փոխելու է ամբողջ կրթական համակարգը։ Համաձա՞յն եք այդ կանխատեսման հետ, թե՞ ոչ։

-Գիտեք, հիմա կանխատեսումներ անելն ամենաանշնորհակալ բանն է, որովհետև կանխատեսում են, որ այդ բանը պետք է տեղի ունենա քսան տարի հետո, դա տեղի է ունենում մոտ երեք, չորս կամ հինգ տարի հետո։ Ես, լսելով այդ հարցադրումը մի բան հիշեցի, որ 1936 թվականին մի ֆիլմ կար, Չարլ Չապլինի ֆիլմը «Նոր ժամանակներ», երևի կհիշեք, թե ինչպես էին ռոբոտներն իրեն կերակրում։ Մնում էր միայն բերանը բացեր, իրեն կերակրում էին, և այլ համային զգացողություններն անհետանում էին։

– Մասսայական արտադրության երգիծանքն է։

-Այն ժամանակ ծիծաղում էինք, բայց տեսեք, որ այսօր խոսում ենք արհեստական ինտելեկտի օգտագործման հետ կապված։ Ասում են նայելու ես սառնարանին, սառնարանը բացվելու է, նայելու ես կոնկրետ սննդին, հետո սնունդը հայտնվելու է, ինչ-որ համային զգացողություններ են լինելու և այլն։ Սկսում ես մտածել, լավ, իսկ մարդկային զգացողությունները, լավ այդ արհեստական ինտելետը մինչև ո՞ւր կարող է հասնել։ Կարո՞ղ է մարդկությունը հետո վերանալ, այսինքն՝ այդ մարդկային փոխհարաբերությունները։

– Իսկ կրթությունը, այսինքն՝ ես չպետք է կարդամ, չպետք է փնտրեմ այդ բառը։ Ես պարզապես ստանում եմ այն ինչ-որ պետք է առանց որևէ մեծ ճիգերի, և իմ գործն է մնում համադրել այդ գիտելիքները։

-Աշխարհի շատ զարգացած երկրներում կան ուղեղի ուսումնասիրման լուրջ գիտահետազոտական կենտրոններ, որովհետև մարդու օրգաններից ամենաքիչ ուսումնասիրվածը մարդու ուղեղն է, որովհետև ամենաբարդ կառուցվածքն ունի այն։ Եվ հիմա այդ արհեստական բանականության կիրառմանը զուգընթաց անցկացվում են այդ հետազոտությունները՝ հենց արհեստական ինտելեկտի բաղադրիչների կիրառմամբ։ Խոշոր գիտնականներ, մասնագետներ կարծիք են հայտնում, որ եթե ուզում եմ մարդու ուղեղը բանեցնել, որպեսզի այն կարողանա արհեստական կերպով այդ գիտելիքները ստանա, այսինքն՝ ինքը ջանքեր չգործադրի, հետազոտություն չի անում, որպեսզի կարողանա իր համար կարևոր տեղեկատվությունն ստանալ։

– Մտածում է սեղանի մասին և արդեն ամեն ինչ իմանում է այդ սեղանի վերաբերյալ։

-Դե գիտեք ինչ կարող է դա լինել, բայց ինչքանով է դա հետաքրքիր լինելու մարդկային փոխհարաբերութուններում։ Ես, օրինակ կարծում եմ, որ արհեստկան բանականությունը սահմաններ ունի, որովհետև այն սարքերը, որտեղ արհեստական բանականությունն է, իրենց տրամադրությունը չի ընկնելու, իրենց գլուխը չի ցավալու, իրենք չեն հոգնելու։

– Բայց նրանք չեն էլ սխալվելու։ Եթե բժշկության մեջ մարդու ԴՆԹ-ն են ստուգում, բժիշկը կարող է սխալվել, իսկ նրանք ամեն ինչ մանրակրկիտ կարող են ստուգել և պարզելու են՝ այդ մարդը հակված է այս հիվանդությանը, թե ոչ։

-Միևնույն է մարդկային բանականությունն ավելի վեր է կանգնելու։ Տեսեք, երբ, որ առաջին անգամ համակարգիչը հաղթեց շախմատի աշխարհի չեմպիոնին, բոլորը զարմացել էին, խառնվել էին իրար և այլն, բայց շախմատը չվերացավ չէ դրանից հետո, շախմատն իր հմայքը չկորցրեց։

– Եկեք հիմա խոսենք ապագայի մասին։ Մեր վերջին բաժինը, որը կոչվում է հայացք ապագային։
Նախ վերդառնանք Հայաստանին։ Դուք երևի կհամաձայնեք, որ մեր անվտանգությունն ու բարեկեցությունը կախված են մեզնից, ինչպիսի լավ կամ վատ բարեկամներ էլ, որ ունենանք։ Դրա համար ենթադրում եմ, որ մենք պետք է աշխարհին հետաքրքիր լինենք, մեզնից ինչ-որ բան ներկայացնենք ինչով մենք կարող ենք հետաքրքիր լինել և ինչով կարող ենք հետաքրքրություն առաջացնել աշխարհում, որովհետև երբ գնում ես Եվրոպա նրանք բոլորը գիտեն, թե հայերը ովքեր են, նրանք չգիտեն, որտեղ է Հայաստանի հանրապետությունը, տարբերություն կա։

-Ես, որպես տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի մարդ, կարծում եմ, որ Հայաստանը երբեք չի կարող աշխարհին զարմացնել թվաքանակով, ինչքան էլ այս ոլորտը զարգանա, որովհետև մենք կրիտիկական մասսայում ենք Եվ, որ այսօր մոտ չորս հազարից հինգ հազար որակյալ կադրի պակաս կա այս ոլորտում Հայաստանում։ Սա նշանակում է, եթե չորսից հինգ հազար որակյալ կադր լինի, նրանք անմիջապես պահանջարկված կլինեն տարբեր ընկերությունների կողմից։ Դրա համար թվաքանակով մենք չենք կարող զարմացենլ, մենք կարող ենք զարմացնել աշխարհին բարդ ինժեներական խնդիրներ լուծելու ունակությամբ։ Ես կարծում եմ, որ մենք այդ ներուժն ունենք, այսինքն գիտական այնպիսի հայտնագործություններ և ինովացիոն այնպիսի ծրագրեր գեներացնենք մեզ մոտ, որոնք իրենցից ներկայացնում են բավական բարդ մաթեմատիկական ալգորիթմների կիրառում և այլն: Ճիշտ է հայերին ճանաչում են, ճանաչում են որպես քրիստոնեությունն առաջինը որպես պետական կրոն ընդունած երկիր, ցեղասպանությամբ, պատերազմով, երկրաշարժով նաև խելացի մարդկանցով։ Եթե հաշվարկ լինի, ազգի առումով եմ ասում, բնակչության մեկ շնչին ընկնող գիտնականների, արվեստագետների, գյուտարարների առումով, ես կարծում եմ, որ մենք բավական լավ դիրքերում կհայտնվենք այդ առումով։ Ուրիշ բան է, որ մենք չենք կարողանում կապիտալիզացնել այս ամեն ինչը։ Հիմա մենք վերադառնում ենք մեր այն նույն հարցին, թե ինչպես անենք, որ մեր այդ մասնագետները, ներսի արվեստագետները, մշակութաբանները, տնտեսագետները, մեր ամբողջ մտածող բնակչության մի մասը միասին կարողանան գեներացնել այնպիսի ծրագրեր, որը միտված է ապագայում մեր երկրի զարգացման համար։

– Շնորհակալություն։
Սիրելի բարեկամներ ես, հիշեցնեմ, որ ես այսօր զրուցում էի Սինոփսիս Արմենիա ընկերության տնօրեն Հովիկ Մուսայելյանի հետ։

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s